بانک مقالات فارسی

فروشگاه

محل تبلیغ شما

میکروفیلم‌های تاریخ ایران در آمریکا

میکروفیلم‌های تاریخ ایران در آمریکا

برای محققان و مورخان، استفاده از مأخذ درجة اول، امری است اساسی. چرا که روشن شدن بخش مهمی از مسائل پیچید‌ه‌ی تاریخ معاصر ایران، به شناسایی و شناساندن این منابع ـ و دردسترس قرار دادن آنها ـ بستگی یافته است. هدف از این بررسی نیز معرفی این نوع از مجموعه‌های سندی است که در سال‌های اخیر در این زمینه منتشر یا به عبارت دقیق‌تر، تکثیر شده‌اند.
با توجه به ارزش اسناد درجة اول و این که به کار بردن مکرر آنها در امور تحقیقی منجر به فرسودگی و از بین رفتنشان می‌گردد، اکثر مخازن آ‌رشیوی و کتابخانه‌ای به استفاده از «فیلم» روی آورده‌اند. به این معنی که از سند عکس تهیه شده و پس ازکوچک کردن تصویر، به صورت میکروفیلم، میکروفیش یا میکروکارد در اختیار محققان قرار می‌گیرد. این روش به غیر از جلوگیری از آسیب دیدن اسناد مزایای دیگری نیز دارد، مِن جمله تسریع کار پژوهش، کاهش فضای کتابخانه‌‌‌ها، تسهیل کپی‌برداری و انتقال و انتشار اسناد مزبور. در میان این مجموعه «میکروفورم‌» ها که در کشورهای غربی در دسترس قرار دارند، بخشی نیز اسناد مربوط به تحولات تاریخ معاصر ایران را در خود جای داده‌اند که در این بررسی براساس فهرستی مختصر از تهیه و عرضه‌کنندگان آنها معرفی می‌شوند.

آرشیو ملی آمریکا و مدیریت اسناد

توضیح جامع دربارة انبوه مدارک مربوط به ایران که در این مؤسسه گرد‌آمده است، گرچه امری است لازم و ضروری ولی در حوصلة این معرفی کوتاه نمی‌گنجد. در این نوشته فقط توجه محققان را به مجموعه‌هایی جلب می‌کنیم که میکروفیلم شده‌اند. در این مجموعه‌ها اسناد وزارت امور خارجه و نمایندگان دیپلماتیک ایالات متحده، ‌نهادهای دیگر دولت آمریکا، مدارک مربوط به نیروهای نظامی و سازمان‌های اطلاعاتی گردآمده است. در توضیح مشخص‌تر این اسناد به نمونه‌های زیر از مجموعه میکروفیلم‌های مربوط به ایران می‌توان اشاره کرد:
۱ـ گزارش‌های وزارت مختار آمریکا در ایران، ۱۹۰۶ ـ ۱۸۸۳ (۱۱ حلقه)
۲ـ گزارش‌های کنسول‌های ایالات متحده در ایران، ۱۹۰۶ ـ ۱۸۸۳ (۲ حلقه)
۳ـ دستورالعمل‌های وزارت امور خارجه به نمایندگی‌های سیاسی خود در ایران، ۱۹۰۶ ـ ۱۸۰۱ (۱ حلقه)
۴ـ یادداشت‌های نمایندگی ایران در آمریکا به وزارت امور خارجه ایالات متحده، ۱۹۰۶ ـ ۱۸۶۷ (۱ حلقه، مشتمل بر صد فقره سند)
۵ـ اسناد روابط سیاسی ایالات متحده و ایران، و ایران و سایر کشورها ۱۹۲۹ ـ ۱۹۱۸ (۱ حلقه)
۶ـ اسناد وزارت خارجة آمریکا دربارة امور داخلی ایران، ۱۹۲۹ ـ ۱۹۱۰ ( ۳۷ حلقه)
۷ـ اسناد وزارت خارجة آمریکا دربارة امور داخلی ایران، ۱۹۳۹ ـ ۱۹۳۰ (۲۴ حلقه)
برای آشنایی بیشتر به اهمیت این اسناد به عناوین بخشی از پرونده‌های موجود در مجموعة شمارة ۷ فوق‌الذکر یعنی اسناد وزارت خارجة ‌آمریکا دربارة امور داخلی ایران، ۱۹۳۹ ـ ۱۹۳۰ می‌توان اشاره کرد: اوضاع سیاسی در ایران، تبلیغات بلشویکی در ایران، کمونیسم در ایران، رضاشاه پهلوی، خانوادة سلطنتی، کابینه‌ها، مستشاران خارجی، مذاکرات مجلس، مسائل بهداشت عمومی، جاده‌ها و بنادر، امور نظامی، هواپیمایی، مسائل قومی در ایران، فیلم‌های سینمایی، زمین‌لرزه در سلماس، امور کارگری، بانک‌ها، نفت، امتیاز اعطا شده به مرکز شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو برای مرمت تخت جمشید… و مطبوعات.
در معرفی دیگر مجموعه‌هایی که در چارچوب میکروفورم‌های «آرشیو ملی» آمریکا ارائه شده‌اند به «گروه اسناد ۲۴۲»۱ می‌توان اشاره کرد که شامل اسناد تصرف شده در جنگ جهانی دوم می‌شوند.در سال‌های پایانی جنگ و پس از پیروزی نیروهای متفقین، اسناد موجود در آرشیوهای دولتی کشور آلمان برای بررسی به انگلستان و ایالات متحده منتقل و پس از فیلم‌برداری و فهرست شدن به آن کشور مسترد شد. تمامی این مجموعه‌ها به صورت میکروفیلم موجود است و برای آنها فهرست‌های جامعی تهیه شده است.
اسناد بسیار ارزشمندی در زمینة مسائل مختلف تاریخ معاصر ایران در این مجموعه ملاحظه می‌شود. برای مثال به قرارداد جالب Rahmen ـ Leese بین دولت ایران و شرکت Ferrostaal می‌توان اشاره کرد که به نمایندگی از طرف سندیکایی از صنایع سنگین آلمان و با هدف رخنة اساسی به امور اقتصادی و سیاسی ایران منعقد شد. و یا گزارش مفصلی در پنج قسمت راجع به مناطق نفت‌خیز ایران که توسط فرماندهی ارتش سرخ روسیه تهیه و از طریق یکی از نهادهای ضد اطلاعات ارتش آلمان در اختیار نازی‌ها قرار گرفته بود. متأسفانه تا آنجایی که اطلاع داریم با آن که این مجموعه بیش از ۴۰ سال است در دسترس پژوهشگران می‌باشد، هنوز برای روشن‌‌تر شدن تاریخ معاصر ایران مورد بررسی قرار نگرفته‌اند.

UPA2

محصولات این شرکت را که یکی از بزرگترین شرکت‌های ارائه دهندة خدمات میکروفورمی‌ به کتابخانه‌ها و مؤسسات فرهنگی غرب است،‌ می‌توان در بیشتر کتابخانه‌های پژوهشی آمریکا یافت و به طور رایگان مورد بررسی قرار داد. این مجموعه‌ها که هم در مورد اوضاع و تحولات داخلی آمریکا و همچنین روابط آنها با سایر کشورها اسناد فراوانی در بردارد، در زمینة اسناد مربوط به ایران نیز مجموعه‌های جالب توجهی را شامل می‌شود. برای مثال می‌توان به نمونه‌های زیر اشاره کرد:
۱ـ اسناد محرمانة نمایندگی‌های سیاسی آمریکا ـ خاورمیانه : ۹۴۱ ـ ۱۹۲۵ . قسمت اول: ایران (۳۹ حلقه)
۲ـ اسناد محرمانة نمایندگی‌های سیاسی آمریکا ـ ۱۹۴۴ ـ ۱۹۴۲ . قسمت اول: ایران (۱۵ حلقه)
۳ـ پرونده‌های محرمانة ‌آرشیو مرکزی وزارت امور خارجة آمریکا. ایران: امور داخلی و روابط خارجی، ۱۹۴۹ ـ ۱۹۴۵ (۱۸ حلقه).
۴ـ پرونده‌های محرمانة آرشیو مرکزی وزارت امور خارجة آمریکا. ایران: امور داخلی و روابط خارجی، ۱۹۵۴ ـ ۱۹۵۰ (۴ حلقه)
۵‌ـ پرونده‌های محرمانة آرشیو مرکزی وزارت امور خارجة آمریکا. ایران: امور داخلی و روابط خارجی، ۱۹۵۹ ـ ۱۹۵۴ (۲۷ حلقه)
۶ـ گزارش‌های تحقیقاتی سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، «سیا». خاورمیانه ۱۹۷۶ ـ ۱۹۴۶ (سه حلقه). مطالبی که در رابطة مستقیم با تحولات ایران هستند، در پایان حلقة دوم و اول حلقة سوم قرار دارند، اما ملاحظة هر سه حلقه لازم است. نکتة دیگر آن که همانگونه که اخیراً در مطبوعات ایران نیز منعکس شده است، سازمان سیا سابقة جالبی در ارائة اسناد ندارد؛ حتی کارمندان «آرشیو ملی ایران» آمریکا که بررسی این اسناد از حقوق قانونی آنهاست نیز با این مؤسسه دشواری‌های فراوانی دارند. مع‌هذا پژوهشگران نباید از این مسئله، یعنی ترفندهای اداری و قضایی «سیا» برای خودداری از تحویل اسناد تاریخی دلسرد گردند، زیرا امکان دسترسی به برخی از اسناد این مؤسسه که احیاناً در پرونده‌های نهادهای دولتی دیگر نگهداری می‌شوند، میسر است.
مجموعة میکروفیلم‌های فوق‌الذکر اگر چه فقط مقدار بسیار اندکی از کل اسناد مربوط به ایران را در خود دارد، ولی از نظر پژوهشی مهم است. به عنوان نمونه به مدارک زیر می‌توان اشاره کرد:
گزارش‌‌های مربوط به تحولات آذربایجان، ۴ ژوئن ۱۹۴۷ (۱۶ صفحه)؛ اوضاع عمومی ایران، اول اوت ۱۹۴۷ (۵۶ ص)؛ فعالیت‌ های اتحاد شوروی در ایران، ۷ آوریل ۱۹۴۸ (۴۶ ص)؛ حزب توده: عامل کمونیسم در ایران، ۱۸ ژوئیه ۱۹۴۹ (۳۱ ص)؛ نمایی تاریخی از حزب توده، ۳۰ ژوئن ۱۹۵۲ (۱۵ص)؛ نبرد ایران [یک سناریوی فرضی] ۱۹۵۳ (۶۷ ص)؛ اظهار نظر دربارة محاکمة مصدق، ۱۵ نوامبر ۱۹۵۳ (۱ص)؛ روند تهیة سلاح توسط ایران، مه ۱۹۷۲ (۲۰ص).
۷ـ اسناد ستاد مشترک فرماندهی کل ارتش ایالات متحدة آمریکا. قسمت ۲: ۱۹۵۳‌ـ ۱۹۴۶٫
خاورمیانه (۲ حلقه). این مجموعه گزار‌ش‌هایی از وضع کشور‌های خاورمیانه، دستورالعمل‌های عملیاتی و سناریوهای احتمالی در صورت بروز درگیری در این دورة حساس از جنگ سرد را شامل می‌باشد. برخی از عناوین اسناد مزبور بدوین قرار می‌باشد: تأسیس و عملکرد JUSMAG [هیئت مشترک مستشاری نظامی آمریکا] در ایران، ۹ فوریة ۱۹۵۱ (۳ ص)؛ مسائل ایران و انگلیس، ۹ اکتبر ۱۹۵۱ (۴ ص)؛ تعلیق کمک‌‌های نظامی به ایران، ۹ آوریل ۱۹۵۲ (۸ ص)؛ ارزیابی کمیتة مشترک نظارت استراتژیک از وضعیت ایران، ۱۱ نوامبر ۱۹۵۲ (۴ ص)؛ شیوه‌های مختلف برخورد با مسائل موجود در ایران [گزارشی از سرفرماندهی ستاد نیروی هوایی آمریکا]، ۶ آوریل ۱۹۵۳ (۴ص).

کتابخانة ‌ملی آمریکا۳

این مرکز که اصطلاحاً از آن به نام «کتابخانة کنگره» نیز یاد می‌شود، احتمالاً بزرگترین مجموعة کتاب و نشریات را در جهان در خود جای داده است و از لحاظ منابع مختلف در مورد ایران، اعم از مدارک و اسناد درجة اول تا کتب و نشریات اهمیت فراوانی دارد. برای مثال تقریباً تمامی مجموعه میکروفیلم‌هایی که در بخش‌های پیشین بدان‌ها اشاره شد در این کتابخانه در دسترس پژوهشگران قرار دارد. البته توضیح بیشتر دربارة این مؤسسه فراتر از حوصلة این بررسی است ودر اینجا توجه پژوهشگران را فقط به دو مجموعة مهم میکروفیلم شدة این کتابخانه جلب می‌کنم:
بعضی از نشریات قسمت خاورمیانة کتابخانه، مجموعة قابل توجهی از روزنامه‌ها و مجلات فارسی زبان را در بر می‌گیرد. البته بیشتر نشریات سال‌های اخیر، مثل دوره‌های روزنامه‌های مهم تهران به صورت میکروفیلم در آمده‌اند ود وره‌های قدیمی‌‌تر جراید کشور هنوز به طور کامل میکروفیلم نشده‌اند. ۴
مجموعة منحصر به فرد دیگری مانند «گروه اسناد ۲۴۲» که در بالا بدان اشاره شد در کتابخانة کنگره محفوظ است. این مجموعه که اسناد وزارت خارجة ژاپن (۱۹۴۵ ـ ۱۸۶۸) را شامل می‌شود.۵ پس از شکست ژاپن در جنگ جهانی دوم توسط نیروهای نظامی آمریکا ضبط و فیلم‌برداری شده است. در لابلای این اسناد مطالب جالب توجهی نیز در زمینة معاهدات ایران و ژاپن و یا گزارش‌هایی از تحولات داخلی و خارجی ایران، ملاحظه می‌شود. ۶

Inter Documentation Company

از میان محصولات این شرکت که یکی از مهمترین ارائه دهندگان اسناد تاریخی به صورت میکروفورم در اروپا است به سه مجموعة زیر می‌توان اشاره کرد:
۱ـ مخالفت با شاه: منتخبی از [۷۰۱] نشریة مخالف. یک تاریخ مستند. که به صورت میکروفیش موجود است. ۷
۲ـ عکس‌‌های تاریخی خاورمیانه.مجموعه‌ای از مرکز خاورمیانة کالج سنت آنتونی در دانشگاه آکسفورد که به صورت میکروفیلم در دسترس می‌باشد. ۸
۳ـ آرشیو بیت‌المقدس و هیئت مبلغین مشرق زمین، ۱۹۷۶ ـ ۱۸۴۲٫ ۹ این هیئت بخشی از تشکیلات کلیسایی انگلستان است که در سال ۱۸۸۷ تأسیس و به حوزة اسقفی و قدیمی‌تر بیت‌المقدس ملحق شد. اعضای این جامعه در تمام خاورمیانه و از جمله ایران فعالیت‌های گسترده‌ای در زمینه‌های فرهنگی، تحصیلی و بهداشتی ایفا کردند.
پروژة میکروفورم‌های فارسی مرکز اسناد خاورمیانه، دانشگاه شیکاگو۱۰
این مرکز که از لحاظ دستیابی به طیف وسیعی از نشریات ایران همچنین دیگر نشریات کشورهای منبع بسیار ارزشمندی به حساب می‌آید، بیش از ۲۰۰ عنوان مجموعه‌های مختلف نشریات ایرانی را به صورت میکروفیلم یا میکروفیش درآورده است. برخی از عناوین نشریات موجود در این مجموعه عبارتند از آذربایجان، تبریز ۱۹۰۷؛ باختر، اصفهان دهة ۱۹۳۰؛ حبل‌المتین، کلکته ۱۹۰۱ ـ ۱۹۰۰؛ حقایق،‌باکو ۱۹۰۷؛…
چند مجموعه‌ی جالب توجه دیگر نیز از طریق این پروژه در دسترس قرار گرفته‌اند؛ از مجموعه‌های خُردی چون «اسناد پراکنده از یک گروه تروتسکیست ایرانی مستقر در لندن ۱۹۷۸ ـ ۱۹۷۴» گرفته تا مجموعة بزرگتری چون «اسناد تاریخی جنبش کارگری» سوسیال دموکراسی و کمونیستی ایران» در ۲۳ قسمت به کوشش خسرو شاکری. ۱۱

UMI12

این مؤسسه نیز مانند UPA خدمات میکروفورمی ارائه می‌دهد. اهمیت اصلی UMI در آن است که موجبات دسترسی پژوهشگران به پایان نامه‌های تحقیقی را فراهم می‌آورد. در این مرکز گذشته از پایان‌نامه‌های دوره‌های دکترا و فوق لیسانس که در آمریکا تهیه شده‌اند، برخی از پایان‌نامه‌های دانشگاه‌های اروپایی نیز گردآوری شده‌اند، برای دستیابی به این منابع نخست باید به «فهرست جامع پایان‌نامه‌ها»۱۳ مراجعه و پس از یافتن عنوان مورد نظر با استفاده از مجموعة دیگری به نام «چکیده‌ی پایان‌نامه‌ها» (بین‌المللی) ۱۴خلاصه‌ی آن بررسی‌ها را که رئوس مطالب و منابع استفاده شده را در بر دارد، یافت و براساس آن، مطالب مورد نظر را سفارش داد.

آرشیو امنیت ملی

این مؤسسه برای پژوهشگران ایرانی اهمیت خاصی دارد، زیرا یکی از معدود مراکزی است که به صورت یک نهاد خصوصی و غیر انتفاعی برای دستیابی عموم به اسناد محرمانه و سری تلاش می‌کند.
وظیفة اصلی این مرکز آن است که با استفاده از حقوق قانونی شهروندان و از طریق محاکم اداری و قضایی اسناد را از قید رده‌بندی‌های امنیتی دولت آمریکا خارج ساخته و بدون اظهار نظر یا نتیجه‌گیری در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد. برای نمونه به دوم مجموعه از اسناد این مرکز می‌توان اشاره کرد: «ایران ۱۹۸۰ ـ ۱۹۷۷: چگونگی شکل‌گیری سیاست آمریکا در قبال ایران»، مجموعه‌ای متجاوز از ۱۴۰۰۰ برگ اسناد طبقه‌بندی شده در رابطه با مسایل سیاسی، نظامی و اقتصادی ایران.
بخش اعظم اسناد این مجموعه را تلگراف‌ها، نامه‌ها، یادداشت‌ها و گزارش‌هایی از نهادهای کاخ سفید، شورای امنیت ملی، سیا، سازمان اطلاعات دفاعی [نهاد اطلاعاتی تفنگداران دریایی آمریکا]، وزارت دفاع، وزارت بازرگانی … و کمیته‌های گوناگون کنگرة آمریکا تشکیل می‌دهند. «اسناد لانه جاسوسی» نیز در این مجموعه موجود است.
یکی دیگر از مجموعه‌‌های این مرکز که از لحاظ پژوهش‌های ایرانی می‌تواند مورد توجه قرار گیرد. «رهنمودهای رؤسای جمهور آمریکا دربارة امنیت ملی، از ترومن تا کلینتون» است که انبوهی از اسناد کاخ سفید و دیگر نهادهای دولتی آمریکا را در بر می‌گیرد.
در اینجا تذکر این نکته بی‌مناسبت نیست که تقریباً کل مجموعه میکروفیلم‌های فوق‌الذکر از طریق مؤسسه‌ی CRL / مرکز خدمات کتابخانه‌های پژوهشی۱۵ در دسترس پژوهشگران قرار دارد. این مرکز با بودجه‌ی کتابخانه‌های تحقیقی مختلف و به کوشش جامعه‌ی پژوهشگران آمریکا تأسیس گردیده تا منبع «متمرکزی» برای دسترسی به مأخذ کمیاب پژوهشی باشد. این مؤسسه طبق آماری که در سال ۱۹۹۵ منتشر ساخته نزدیک به چهار میلیون جلد کتاب و نشریه و حدود ۵/۱ میلیون فقره میکروفیلم و میکروفیش را در بر می‌گیرد.
یکی دیگر از مؤسساتی که در زمینه‌ی مشابه فعالیت دارد، شرکت K.G.Saur است که تهیه کننده‌ی بزرگ اروپایی منابع تاریخی، هم به صورت میکروفورم و هم به صورت کتاب و نشریه محسوب می‌شود. با آن که در فهرست مجموعه‌های میکروفورم این شرکت، اشار‌ه‌ی مستقیمی به ایران ملاحظه نشد، ولی با این حال از آنجایی که این شرکت فهرست‌های جامعی از مجموعه‌های موجود در کتابخانه‌های بزرگ جهان، متن کامل مذاکرات پارلمان‌های اروپایی و مجموعه‌های بزرگ زندگینامه‌ای … را منتشر می‌کند، آشنایی با آن ضروری می‌نماید.
در پایان یادآوری می‌شود که هدف از معرفی این مجموعه‌ها صرفاً تذکری است به کتابخانه‌ها و مؤسسات پژوهشی ایران برای فراهم آوردن وسائل دسترسی پژوهشگران کشور به این منابع، چرا که بهای آنها از حیطة امکانات فردی پژوهشگران خارج است، هر چند که نیاز بدان‌ها بیش از پیش محسوس باشد.

پی نوشت :

۱٫ Record Group: 242: National Archives Collection of Foreign Records Seized, 1941.
2. University Publicationd of America, Bethesda, Maryland.
3. The Library of Congress, Washington DC.
4. Ibrahim Pourhadi (Compiler), Persian and Afghan Newspaper in the Library of Cangress, 1871- 1978, Washington DC,1979.
5. Japan – Ministry of Foreign Affairs, Records, 1868- 1945.
6. Uyehara,Cecil, Ed.Checklist of Archives in the Japanese Ministry of Foreign Affairs, Tokyo, Japan. 1868 J 1945.
7. Behn, W., Ed The Iranian Opposition to the Shah, Zug, Switzerland.
8. Grant, G.,E d. Historical Photographs of the Middle East, Zug, Swizerland.
9. Jerusalem and the East Mission Archives, 1842 – ۱۹۷۶, Zug Swizerland.
10. The University of Chicago. Middle East Documentation Center. The Chicago – Persian Microforms Project.
11. Yazdanfar, Farzin. Catalogue of Microforms Projects in Ottoman, Persian and Arabic, Chicago, IL. 1990.
12. University Mocrofilms International, Ann Arbor, Michigan.
13. Comprehensive Dissertation Index.
14. Dissertations Abstrats International. 1861 – ۱۹۹۸ (On-Going).
15. Center for Research Libraries, Chicago, IL.

منبع:فصلنامه فرهنگی و اجتماعی «گفتگو» شماره ۲۰

 

لینک ثابت

icon برچسب ها:
  • نوشته: مدیر سایت articlefa.ir
  • تاریخ: ۳ تیر ۱۳۸۹
  • بدون نظر

  • نظرات ارزشمند خود را در مورد این مقاله از فرم ارسال نظر که در اخر همین صفحه وجود دارد برای ما ارسال کنید تا در سایت نمایش داده شودنظرات شما بعد از بررسی در سایت نمایش داده خواهد شد نمایش نظرات به معنای تایید انها توسط سایت نیست ونظرات شخصی بازدید کنندگان سایت در مورد این مقاله هست پیشاپیش از اینکه نظرات ارزشمند خود را در مورد این مطلب به سایت ارسال می کنید از شما ممنون هستیم باعرض پوزش بابت تاخییر ایجاد شده در تایید نظرات برای نمایش در سایت به دلیل مشغله کاری زیاد نظرات جدید با تاخییر بر روی سایت قرار میگیرند

    ارسال نظر

    نام:

    ایمیل:

    وب سایت:

    متن و پیام شما:
    ضمن تشکر از شما برای ارسال نظرات ارزشمند خود در مورد این مطلب لطفا نظرات خود را به صورت فارسی تایپ کنید همچنین نظرات شما بعد از بررسی توسط مدیر سایت در سایت قرار خواهد گرفت