بانک مقالات فارسی

فروشگاه

محل تبلیغ شما

غارت ارزاق ایران در سالهای جنگ جهانی اول (۲)

غارت ارزاق ایران در سالهای جنگ جهانی اول (۲)

نویسنده: سهیلا ترابی

در میان اسناد، گزارشهای بسیاری از احتکار محصول و انبار کردن غلات توسط ملاکین دیده می‌شود. آنان حتی نیازهای خود را با وجود انبارهای غله احتکارشده از طریق بازار شهر تأمین می‌کردند. ۳۳ به دلیل سود بسیار سرشار خرید ارزاق عمومی نه تنها مالکان از فروش غله‌‌ی‌ خود سرباز می‌زدند بلکه۳۴ تجار نیز دست به خرید مایحتاح عمومی زدند و آنان را برای ایجاد کمبود مصنوعی انبار کردند.۳۵ وضعیت اسفبار نان و ازدحام مردم بر در دکانهای نانوائی تهران موجب گشت که بنا به درخواست شاه علت این کمبود بررسی گردد. مأموران بررسی، علت را این دانستند که صاحبان ثروت اجناس را پیش از ورود به شهر می‌خریدند و به جهت انبار کردن به لواسانات و ساوجبلاغ و قزوین می‌فرستاند. ۳۶ تأثیر ناگوار این اعمال بر زندگی مردم و سودهای سرشاری که از این طریق برای مالکان و تجار فراهم گردید کاملاً آشکار است.
مشکل دیگری که در بحرانهای اقتصادی و تورمهای شدیدبروز می‌کند وضعیتی است که در اصطلاح اقتصادی به آن «انتظار تورمی»‌ می‌گویند و در شرایط کمبود و بی‌ثباتی سیاسی، خود از عوامل تشدید بحران می‌شود. نگرانی و هراس مردم از گرسنگی‌ و کمبود بیشتردر آینده، تمایل به خریدن و انبار کردن کالا بیش ازنیاز و مصرف طبیعی را در آنان افزایش می‌دهد و این امر موجب افزایش تقاضا، و در نتیجه افزایش قیمت و ایجاد تورم می‌گردد. این وضعیت در آن دوران بدین شکل منعکس گردیده است: … و از طرف دیگر تمایلی که در مردم و بین سرمایه‌داران حتی کسانی که بیش از دویست سیصد تومان نداشتند، برای خریدن و انبار کردن کلیه اشیایی که ارزاق عمومی محسوب است دیده می‌شد همه کس به طور وضوح پیش‌بینی مزبور را می‌نمود. ۳۷
اقتدار دولت مرکزی و اطمینان از بهبود اوضاع، خود می‌توانست عامل کاهش قیمتها گردد. در نامه‌ای از جانب دو تن از علمای اصفهانی به وزارت داخله به خوبی تأثیر این احساس اطمینان و امنیت اجتماعی بر کاهش قیمتها آشکار می‌گردد:
به مجرد انتشار خبر حکمرانی آقای سردار جنگ یک درجه آرامش در اغتشاش اطراف اصفهان پدیدار،حتی بعضی از سارقین به تجار پیغام دادند که بعضی اموال مسروقه را از سارقین گرفته بیایید ببرید. گندم از خروار صدتومان به هفتاد و پنج تومان رسید. بدبختانه استعفای حضرت معظم‌له مجدداً اصفهان را به حالت اولیه بلکه شدیدتر عودت داد. گندم ترقی نمود، سارقین مجدداٌ مطمئن مشغول غارت و چپاول شدند.۳۸ این موضوع موجب گشت که با اعلام خاتمه جنگ قیمتها به سرعت و روز به روز به کاهش گذارد.۳۹ احساس امنیت از عوامل مهمی است که در شرایط تورمی موجب کاهش قیمتها می‌شود. در چنین شرایطی دولت نیز در مقابل اوضاع اسفبار اجتماعی احساس مسئولیت می‌‌کرد. از جانب حکومت مرکزی در مورد حمل جنس و مراقبت در امر ارزاق عمومی و حفظ انتظام راهها و ممانعت از حمله سا رقین به حکام ایالات شدیداً ًاخطار داده شده و خاطیان در صورت سهل‌انگاری تهدید به انفصال از خدمت شدند. ۴۰
اداره بلدیه و اداره نظمیه به منظور جلوگیری از تقلب و اجحاف کسبه و خبازها دست به فعالیتهایی زدند.۴۱ تلاشهایی نیز جهت گرفتن مالیات جنس صورت گرفت که البته با شیوه‌های مختلف اعمال نفوذ از جانب ملاکین بزرگ خنثی می‌گردید. در صورتی که مأمورین مالیه موفق به اخذ مالیاتی می‌گردیدند بیشتر در اثر فشار بر خرده مالیکن و زارعین کوچک بود. پیشنهادهایی مبنی بر جمع‌‌آوری زمینهای خالصه و مازاد مالیاتهای جنسی در مرکز از جانب مجمع آذربایجان و هیأت خیریه‌ایران تجار و اصناف به دولت داده شد تا در موقع مقتضی این اجناس وارد بازار گردد و تا حدودی وضع گرسنگان را بهبود بخشد.۴۲
دولت جهت انتقال جنسهای اربابی و خالصه مذاکراتی با تجار انجام داد و حمل این اجناس را به مناقصه گذارد. ۴۳ غله‌هایی که بدین طریق جمع آوری می‌گشت وارد انبارهای دولتی می‌شد و برطبق نظامنامه‌ی‌ خاصی به مقدارهای تعیین شده بین خبازان تقسیم می‌گردید و قیمت آنها از نرخ غیر دولتی آن بسیار کمتر بود؛ و در واقع دولت بر روی غله‌هایی بدین صورت با نظارت مأمورین دولتی تقسیم می‌شد سوبسید می‌پرداخت. ۴۴معمولاً مأموران از جانب وزارت مالیه به بلوکات اطراف تهران می‌رفتند و محصول زمینهای خالصه و اربابی را تحویل می‌گرفتند و به انبارهای مرکزی منتقل می‌کردند. ۴۵ در این سالها به علت کمبود مواد غذایی، خروج هر نوع جنس ارزاق از حومه تهران بدون اجازه کمیسیون ارزاق و تصویب حکومت، ممنوع گردید. ۴۶ در ولایات دیگر از جمله قم، عراق، و کاشان نیز همین نوع ممنوعیت اجرا شد. ۴۷ کمبود غله موجب شد که مردم از برنج بیشتر استفاده کنند و شاید از این زمان بودکه این محصول جزء غذاهای اصلی مردم محسوب شد. نظارت بر ورود برنج به انبارهای دولتی و پختن غذا و تقسیم بین گرسنگان نیز از کارهای دولت در این سالها بود. ۴۸ به دلیل کمبود مواد غذایی و افزایش سرسام‌آور قیمت ‌آنها در کشورهای درگیر جنگ گزارشهایی مبنی بر خروج مخفیانه و غیر مجاز گندم از کشور به وزارت داخله داده شده است. بنابر یکی از گزارشها، شخصی درحوالی اصفهان و محلات روزی ده هزار تومان گندم معامله کرده است و اجناس خریده شده را در کیسه‌های تنباکو و لفافه تیماج۴۹ پرکرده به انگلستان حمل می‌کرده است. وزارت داخله با ایالات مرکزی مکاتبه کرده و اعلام می‌دارد با توجه به عسرت عمومی شدیداً با این عمل مقابله گردد و اجازة خروج غله از کشور داده نشود. ۵۰ از آنجا که قحطی همچنان بیداد می‌کرد، دولت دست به اقدامات شدیدتری زد. به عموم کارگزاران در ایالات و ولایت اجازه‌ی بازدید از انبارهای غلبه و توقیف اجناس احتکاری داده شد. وزارت امور خارجه در صورت لزوم ورود به خانه و انبارهای آذوقه اتباع خارجه را با حضور نماینده‌ای از سفارتخانه‌های خارجی بلامانع دانست. ۵۱ از جانب ریاست وزراء نیز اعلانی به منظور تعقیب و مجازات محتکران صادر شد. ۵۲
بنا به درخواست اداره بلدیه، کمیسیونی با حضور رؤسای اصناف دارالخلافه تشکیل گردید تا مذاکراتی در مورد تعیین نرخ اجناس صورت گیرد. ۵۳ کمیسیون مزبور بر آن شد که به دلیل دریافت گزارشهای متعدد از اجحاب کسبه، نرخ مناسبی برای خرده فروشی حبوبات و دیگر ارزاق عمومی تعیین کند و به دلیل تغییر روز به روز قیمت میدان و کاروانسرا، به طور هفتگی تعیین نرخ و آن را حتمی‌الاجرا اعلام کند و در هر هفته نرخ را تجدید و اعلان آن را برای اطلاع عموم در مناطق خاصی منتشر سازد. ۵۴
اداره خبازخانه، علاوه بر نظارت بر تقسیم گندم و دکانهای نانوایی و پخت انواع نان، بر قیمت جو و برنج نیز نظارت داشت.۵۵ رؤسای قصابخانه‌ها نیز برای بررسی قیمت گوشت و کاهش نرخ آن از طرف حکومت احضار گردیدند.۵۶ شواهد کافی مبنی بر دخالت دولت در نرخ‌گذاری بر ارزاق عمومی در دست است اما اینکه این سیاست چه میزان قادر به کاهش قیمتها بوده است سخن دیگری است.
ظاهراًٌ دولت مرکزی با وجود اتخاذ سیاستهایی جهت بهبود وضع گرسنگان، از نرخگذاری بر اجناس نتیجه‌ی مطلوبی به دست نیاورد. مخالفت ملاکین بزرگ و اعمال نفوذ آنان۵۷ تلاشهای دولت را در نرخ‌گذاری خنثی می‌کرد.
ضعف دولت مرکزی و ناتوانی آن در تهیه گندم و جو لازم که در صورت لزوم برای شکستن قیمتها و مقابله با محتکرین بتواند وارد بازار کند از عوامل این شکست بود۵۸ با تعطیل کمیسیون نرخ‌گذاری که در اداره بلدیه تشکیل شد، کسبه فرصت را برای بالا بردن قیمتها غنیمت دانستند.۵۹ دولت طی اعلانی نرخ ارزاق و آزادی ورود کلیه اجناس به مرکز را اعلام کرد.۶۰ در این اعلان گفته شده است که آزادی ورود جنس به این معنی است که هر کسی می‌‌تواند هر جنسی را وارد کند و به هر قیمت که می‌خواهد به فروش برساند و دولت هیچ‌گونه مداخله‌ای در این امر نخواهد کرد. ۶۱ البته در توضیح دیگری برنج از این قانون استثنا می‌گردد، به دلیل اینکه از دمپخت آن به رفع گرسنگی فقرا و قحطی زدگان استفاده می‌شد. ۶۲ همچنین حمل جنس در داخل کشور آزاد و به مأموران و حکام دستور داده شد از صدور و حمل ارزاق هیچگونه جلوگیری نکنند. ۶۳
پس از اعلام آزادی نرخ ارزاق، رئیس الوزراء ریاست اداره خبازخانه را تعیین کرد و این اداره از پوشش وزارت مالیه خارج و تحت نظر وزارت داخله قرار گرفت.۶۴و مسئولیت اداره‌ی خبازخانه تنها به نظارت و مراقبت در وزن و کیفیت مواد مصرفی منحصر گشت.۶۵دولت قانون پیشین خود مبنی بر کشف و توقیف انبارهای محتکرین را لغو ساخت. وزارت مالیه طی اعلانی هرگونه تفتیش و توقیف انبارهای برنج، گندم، جو و آرد موجود در شهر را موقوف ساخت و به صاحبان آن اجازه فروش آزادانه‌ی اجناس خود را داد. ۶۶
بنا به گزارشهای موجود، عدم دخالت دولت در قیمت اجناس موجب فراوانی جنس و خارج شدن کالاهای احتکار شده گردید. کما اینکه گفته شد، پس از اعلام آزادی نرخ اجناس در کردستان «نان و گندم و جو که به قیمتی خیلی گزاف تحصیل نمی‌شد اینک که تنزل کرده یک من ۱۳ تا ۱۶ قران می‌باشد.» ۶۷
پیروی از همین سیاست در ایالات دیگر نیز موجب فراوانی و در نتیجه ارزانی اجناس گردید. بنابر آنچه در روزنامه‌های آن زمان منعکس شده، اعمال محدودیتهای دولت جز متوقف ساختن حمل و جنس و کمیابی کالاها، سود دیگری نداشت در حالی که عدم دخالت دولت نتیجه‌ی عکس آن را ایجاد می‌کرد. ۶۸
از جمله اقدامهای مهم دولت در این سالها، منع حمل غله، حبوبات و به طور کلی ارزاق عمومی به خارج از کشور بود. بنا به گزارش روزنامه‌ها این امر موجب شادی مردم و کاهش قیمتها گردید: «آرد گندم که پوطی پنج قران و ده شاهی بود به همین واسطه به سه قران و پنج شاهی رسیده»۶۹ بنا به تصمیم فوق،‌ کمیسیونی برای مذاکره در نوع کالاها و چگونگی آن در وزارت مالیه تشکیل گردید و رد صورت جلسه‌ای که تهیه گردید، کمیسیون علت این گردهمایی را خاتمه بخشیدن به شکایت تجار و اهالی نسبت به صدور یا منع حمل ارزاق به خارج اعلام کرد. کالاهایی که صدور آن به خارج از کشور ممنوع اعلام گردید به قرار زیر بود:
۱ـ روغن
۲ـ کاکائو و شکلات؛
۳ـ برنج، گندم، جو، ذرت، ارزن، و هر نوع غذا از این قبیل؛
۴ ـ قهوه؛
۵ـ نشاسته؛
۶ ـ آرد و جو و بلغور؛
۷ ـ ماکارونی و رشته؛
۸ ـ‌ نان بیسکویت و شیرینی از هر قبیل؛
۹ ـ پنیر و کشک از هر نوع؛
۱۰ ـ‌مرکبات و میوه‌ی تر و خشک از هر قبیل؛
۱۱ ـ شیر و تخم‌مرغ؛
۱۲ ـ سبزی از هر قبیل و هر نوع؛
۱۳ ـ عسل؛
۱۴ ـ‌گوشت، ماهی از هر قبیل بجز خاویار و ماهی‌های حرام؛
۱۵ ـ چای، قند، شکر، نبات و غیره؛
از موارد یاد شده صدور برخی محصولات چون طالبی، گرمک و ماهیهای حرام گوشت مستثنی گردید. به عنوان تبصره این حکم در نظر گرفته شد که در صورتی که در بخشی از کشور مازاد محصول وجود داشته باشد و امکان حمل آن در داخل موجود نباشد صدور این نوع کالاها در شرایط خاص با تشکیل کمیسیونی مرکب از حکمران منطقه، نماینده مالیه وگمرک و فواید عامه و کارگزار و یک نفر از تجار معروف و با رسیدگی کامل این هیئت و تعیین نوع و مقدار هر یک از کالاها مجاز باشد.
اداره‌های مالیه و گمرک برای جلوگیری از صدور ارزاق به خارج از کشور وثیقه‌هایی به اندازه دو برابر قیمت کالا به صورت نقدی یا غیر نقدی در نظر گرفته بود تا تجار به راحتی نتوانند این کالاها را صادر کنند، با این حال به واسطه ترقی فوق‌العادة قیمت ارزاق در خارج از کشور بعید نبود که تجار از وثیقه صرفنظر کرده و اجناس را به خارج صادر کنند. ۷۰

پی نوشت ها :

۳۳٫ همان، ش ۲۱۰، ۱۲ رجب ۱۳۳۶، ص ۱٫
۳۴٫ همان، ش ۲۶۹، ۱۲ شوال ۱۳۳۶، ص ۱٫
۳۵٫ همان، ش ۱۲۶، ۱ ذیحجه ۱۳۳۵، ص ۱٫
۳۶٫ همان، ش ۲۴۵، ۲۹ شعبان ۱۳۳۶، ص ۲٫
۳۷٫ همان، ش ۲۱۰، ۱۲ رجب ۱۳۳۶، ص ۱٫
۳۸٫ همان، ش ۱۹۵، ۲۳ جمادی‌الثانی ۱۳۳۶، ص ۲٫
۳۹٫ همان، ش ۳۳۵، ۲۰ صفر ۱۳۳۷، ص ۲٫
۴۰٫ «نامه وزارت داخله به حکومت سمنان) ۱۸ جمادی‌الثانی ۱۳۳۶، سند شماره ۲؛ روزنامه‌ی ایران، ش ۱۰۹، ۱۲شوال ۱۳۳۵، ص ۲٫
۴۱٫ برای آگاهی بیشتر نگاه کنید به: روزنامه رعد، ش ۱۵۶، ۱۶ رمضان ۱۳۳۳، ص ۲، روزنامه ایران، ش ۱۰۶، ۱۹ شوال ۱۳۳۵، ص ۱٫
۴۲٫ روزنامه ایران، ش ۲۳۴، ۱۵ شعبان ۱۳۳۶، ص ۱٫
۴۳٫ همان، ش ۲۶۵، ۶ شوال ۱۳۳۶، ص ۱٫
همان، ش ۱۱۳، ۲۸ شوال ۱۳۳۵، ص ۲٫
۴۴٫ برای آگاهی بیشتر نگاه کنید به: همان، ش ۷۱، ۱۲ رجب ۱۳۳۵، ص ۲، همان، ش ۳۲۹، ۱۰ صفر، ۱۳۳۷، ص ۳٫
۴۵٫ همان،‌ش ۱۰۴، ۸ رمضان ۱۳۳۵، ص ۱٫
۴۶٫ همان، ش ۲۹۲، ۲۲ ذیقعده ۱۳۳۶، ص ۱٫
۴۷٫ همان، ش ۱۲۷، ۳۰ ذیقعده ۱۳۳۵، ص ۱٫
۴۸٫ همان،‌ش ۲۲۸، ۸ شعبان ۱۳۳۶، ص ۳٫
۴۹٫ تیماج = پوستهای دباغی شده.
۵۰٫ برای آگاهی بیشتر نگاه کنید به مکاتبات وزارت داخله با مراکز دیگر:
«نامه‌ی وزارت داخله به حکومت گلپایگان»، ۲۴ ربیع‌ الاول ۱۳۳۶، «نامه‌ی وزارت داخله به وزارت امور خارجه»، ۲۴ ربیع‌الاول ۱۳۳۶، «نامه‌ی وزارت خارجه به وزارت داخله»، ۲۹ ربیع‌الاول ۱۳۳۶، «نامه‌ی وزارت داخله به گلپایگان»، ۱۱ جمادی‌الاول ۱۳۳۶، مثلاً سند شماره‌ی۳٫
۵۱٫ روزنامه‌ی ایران، سند ش ۱۴۸، ۲۴ صفر ۱۳۳۶، ص ۱٫
۵۲٫ همان، ش ۲۰۳، ۱۶ ذیحجه ۱۳۳۶، ص ۱٫
۵۳٫ روزنامه‌ی رعد، ش ۸۷، آخر ربیع‌الثانی ۱۳۳۳،ص ۲؛ روزنامه‌ی ایران، ش ۹۵، ۹ رمضان ۱۰۳۵، ص ۱٫
۵۴٫ روزنامه‌ی ایران، ش ۲۱۱، ۱۳ رجب ۱۳۳۶، ص ۲؛ همان، ش ۲۶۹، ۱۲ شوال ۱۳۳۶، ص ۲٫
۵۵٫ همان، ش ۲۳۰، ۱۰ شعبان ۱۳۳۶، ص ۲؛ همان، ش ۲۳۱، ۱۱ شعبان ۱۳۳۶، ص ۱؛ همان، ش ۱۰۶، ۱۲ شوال ۱۳۳۵، ص ۲٫
۵۶٫ روزنامه‌ی رعد، ش ۸۸، اول جمادی‌الاول، ۱۳۳۳، ص ۳٫
۵۷٫ روزنامه‌ی ایران، ش ۲۲۴، ۱۵ شعبان ۱۳۳۶، ص ۱٫
۵۸٫ همان، ش ۲۲۶، ۵ شعبان ۱۳۳۶، ص ۱؛ همان، ش ۲۱۷، ۲۱ رجب ۱۳۳۶، ص.
۵۹٫ روزنامه‌ی رعد، ش ۴۰، ۲۸ محرم ۱۳۳۳، ص ۳٫
۶۰٫ روزنامه‌ی ایران، ش ۲۳۶، ۱۸ شعبان ۱۳۳۶، ص۱٫
۶۱٫ همان، ش ۲۵۱، ۶ رمضان ۱۳۳۶، ص۱٫
۶۲٫ همان، ش ۲۳۷، ۱۹ شعبان ۱۳۳۶، ص ۱٫
۶۳٫ همان، ش ۲۰۳، ۱۳ ذی‌حجه، ص ۲٫
۶۴٫ همان، ش ۲۳۸، ۲۰ شعبان ۱۳۳۶، ص ۱٫
۶۵٫ همان، ش ۱۸۲، ۲۲ جمادی‌الاول ۱۳۳۶، ص ۱٫
۶۶٫ همان، ش ۲۳۲، ۱۲ شعبان ۱۳۳۶، ص ۱٫
۶۷٫ همان، ش ۱۹۸، ۲۷ جمادی‌الثانی، ص ۱٫
۶۸٫ همان، ش ۲۹۰، ۱۸ ذیقعده ۱۳۳۶، ص ۱؛ همان،‌ش ۱۸۲، ۲۲ جمادی‌ الاول ۱۳۳۶، ص۱٫
۶۹٫ روزنامه‌ی رعد، ش ۱۲۵، ۱۹ رجب ۱۳۳۳، ص ۲: همچنین در مورد منع حمل برنج به خارج از کشور نگاه کنید به: روزنامه‌ی ایران، ش ۱۳۸، ۱۰ محرم ۱۳۳۶، ص ۴٫
۷۰٫ برای آگاهی بیشتر از وضعیت ارزاق و تصمیمهای اداره‌ی مالیه نگاه کنید به: «نامه وزارت مالیه به وزارت داخله،«، ۲۳ صفر ۱۳۳۷، سند شماره‌ی ۴٫

منبع: www.dowran.ir

 

لینک ثابت

icon برچسب ها:
  • نوشته: مدیر سایت articlefa.ir
  • تاریخ: ۱۷ خرداد ۱۳۸۹
  • بدون نظر

  • نظرات ارزشمند خود را در مورد این مقاله از فرم ارسال نظر که در اخر همین صفحه وجود دارد برای ما ارسال کنید تا در سایت نمایش داده شودنظرات شما بعد از بررسی در سایت نمایش داده خواهد شد نمایش نظرات به معنای تایید انها توسط سایت نیست ونظرات شخصی بازدید کنندگان سایت در مورد این مقاله هست پیشاپیش از اینکه نظرات ارزشمند خود را در مورد این مطلب به سایت ارسال می کنید از شما ممنون هستیم باعرض پوزش بابت تاخییر ایجاد شده در تایید نظرات برای نمایش در سایت به دلیل مشغله کاری زیاد نظرات جدید با تاخییر بر روی سایت قرار میگیرند

    ارسال نظر

    نام:

    ایمیل:

    وب سایت:

    متن و پیام شما:
    ضمن تشکر از شما برای ارسال نظرات ارزشمند خود در مورد این مطلب لطفا نظرات خود را به صورت فارسی تایپ کنید همچنین نظرات شما بعد از بررسی توسط مدیر سایت در سایت قرار خواهد گرفت